Niedawne skandale, takie jak Dieselgate, Luxleaks, dokumenty panamskie, jak również najnowsze doniesienia dotyczące Cambridge Analytica pokazują, że tzw. sygnaliści, czyli osoby zgłaszające zachowania nieetyczne, mogą odegrać ważną rolę w wykrywaniu nielegalnych działań, które narażają na szwank interes publiczny oraz dobrobyt obywateli i społeczeństwa.
Przedstawiony dziś wniosek zapewni wysoki poziom ochrony osób ujawniających naruszenia unijnych przepisów i ustanowi ogólnounijne normy. Przewidziano w nim bezpieczne kanały zgłaszania naruszeń zarówno w ramach danej organizacji, jak i poza nią, np. organom publicznym. Będzie on również chronił sygnalistów przed zwolnieniem z pracy, degradacją i innymi formami represji. Nakłada również na organy krajowe obowiązek informowania obywateli oraz zapewniania odpowiednich szkoleń jednostkom administracji publicznej w zakresie postępowania z takimi osobami.
Pierwszy wiceprzewodniczący Frans Timmermans oświadczył: Wiele z ostatnich skandali nie ujrzałoby światła dziennego, gdyby nie osoby z wewnątrz, które miały odwagę o nich poinformować. Takie osoby podjęły jednak ogromne ryzyko. Jeśli zatem zapewnimy im lepszą ochronę, będziemy w stanie skuteczniej wykrywać działania szkodliwe dla interesu publicznego, takie jak oszustwa, korupcja, unikanie podatku od osób prawnych czy narażanie na zagrożenia ludzkiego zdrowia i środowiska. Będziemy również w stanie skuteczniej zapobiegać takim działaniom. Nie należy karać za właściwe działania. Przedstawiony dziś wniosek służy też ochronie osób, które są informatorami dziennikarzy śledczych, a tym samym pomagają zagwarantować wolność wypowiedzi i wolność mediów w Europie.
Věra Jourová, komisarz do spraw sprawiedliwości, konsumentów i równouprawnienia płci, dodała: Nowe przepisy o ochronie sygnalistów będą miały przełomowy charakter. W zglobalizowanym świecie, w którym pokusa maksymalizacji zysku nawet kosztem naruszenia prawa jest realna, powinniśmy wspierać osoby, które są gotowe wziąć na siebie ryzyko i ujawnić poważne przypadki naruszenia unijnych przepisów. Wymaga tego uczciwość Europejczyków.
Osoby zgłaszające nieetyczne zachowania mogą przyczynić się do wykrycia przypadków naruszenia prawa UE, przeprowadzenia odpowiedniego śledztwa i ukarania za takie naruszenie. Odgrywają również istotną rolę jako źródła informacji, umożliwiając dziennikarzom i wolnej prasie odegranie fundamentalnej roli w zapewnianiu demokracji. Dlatego właśnie należy je chronić przed zastraszaniem i represjami. Obywatele, którzy ujawniają nielegalne działania, nie powinni być za to karani. W praktyce wielu z nich przypłaca swoją decyzję utratą pracy, reputacji czy nawet zdrowia: 36 proc. pracowników, którzy zgłosili nadużycie, doświadczyło represji (światowe badanie dotyczące etyki w biznesie z 2016 r.). Ochrona osób zgłaszających zachowania nieetyczne przyczyni się do ochrony wolności wypowiedzi i wolności mediów, ma również pierwszorzędne znaczenie dla ochrony praworządności i demokracji w Europie.
Ochrona zgłaszających naruszenia w wielu dziedzinach unijnego prawa
Dzisiejszy wniosek ma zapewnić ogólnounijną ochronę osób ujawniających przypadki naruszenia prawa Unii w dziedzinach takich jak: zamówienia publiczne, usługi finansowe, pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu, bezpieczeństwo produktów, bezpieczeństwo transportu, ochrona środowiska, bezpieczeństwo jądrowe, bezpieczeństwo żywności i pasz, zdrowie i dobrostan zwierząt, zdrowie publiczne, ochrona konsumentów, prywatność, ochrona danych i bezpieczeństwo sieci i systemów informatycznych. Ma on również zastosowanie do naruszeń unijnych reguł konkurencji, naruszeń i nadużyć przepisów dotyczących podatku od osób prawnych i szkody dla interesów finansowych UE. Komisja zachęca państwa członkowskie, by w oparciu o powyższe kryteria ustanowiły kompleksowe ramy prawne ochrony sygnalistów wykraczające poza normy minimalne.
Jasne mechanizmy i obowiązki pracodawców
Wszystkie przedsiębiorstwa zatrudniające ponad 50 pracowników lub wykazujące obroty powyżej 10 mln euro będą musiały stworzyć wewnętrzną procedurę postępowania w przypadku zgłoszenia naruszenia. Wymóg ten będzie dotyczyć również wszystkich podmiotów administracji państwowej i regionalnej oraz gmin liczących ponad 10 tys. mieszkańców.
Ustanowione mechanizmy ochrony muszą obejmować następujące elementy:
  • jasne kanały zgłaszania informacji, zarówno w ramach danej organizacji, jak i poza nią, przy zapewnieniu odpowiedniej poufności;
  • trzypoziomowy system zgłaszania nadużyć:
  • wewnętrzne kanały zgłaszania informacji;
  • przekazywanie informacji właściwym organom, jeżeli kanały wewnętrzne nie działają lub nie można racjonalnie oczekiwać, że będą działać (np. gdy korzystanie z kanałów wewnętrznych mogłoby zagrozić skuteczności działań śledczych prowadzonych przez właściwe organy);
  • informowanie opinii publicznej lub mediów, jeśli po zgłoszeniu za pomocą innych kanałów nie podjęto odpowiednich działań lub w przypadku ewidentnego zagrożenia interesu publicznego lub ryzyka jego wystąpienia bądź w przypadku nieodwracalnej szkody;
  • obowiązki w zakresie informacji zwrotnej nałożone na władze i przedsiębiorstwa, które będą musiały odpowiedzieć na zgłoszenie i podjąć działania następcze w ciągu trzech miesięcy od momentu otrzymania informacji przekazanej kanałem wewnętrznym;
  • zapobieganie represjom i skuteczna ochrona: wszelkie formy represji są zakazane i powinny podlegać sankcjom. W przypadku, gdy osobę, która złożyła doniesienie, spotykają represje, należy jej zagwarantować dostęp do bezpłatnych porad i odpowiednich środków ochrony prawnej (np. środków mających na celu powstrzymanie mobbingu lub uniemożliwienie zwolnienia). Ciężar dowodu zostaje w takich przypadkach odwrócony – to osoba lub organizacja musi udowodnić, że ich działania nie są formą odwetu za zgłoszenie ewentualnych nieprawidłowości. Sygnaliści będą również chronieni podczas postępowań sądowych, w szczególności przed odpowiedzialnością za ujawnienie informacji.
Skuteczne zabezpieczenia
Wniosek zapewnia ochronę osobom zgłaszającym nadużycia, które w odpowiedzialny sposób chcą faktycznie chronić interesy publiczne. We wniosku przewidziano zatem zabezpieczenia mające zniechęcać do zgłoszeń obelżywych lub składanych w złym zamiarze oraz zapobiegać nieuzasadnionej utracie reputacji. Osoby lub podmioty, których dotyczą informacje przekazane przez sygnalistę, będą w pełni korzystać z domniemania niewinności, prawa do skutecznego środka ochrony prawnej, rzetelnego procesu sądowego oraz prawa do obrony.
Kontekst
Ochrona osób zgłaszających przypadki naruszenia prawa w UE jest obecnie fragmentaryczna i niejednolita. Jedynie 10 państw członkowskich UE zapewnia pełną ochronę sygnalistów. W pozostałych krajach przyznana ochrona jest jedynie częściowa i odnosi się wyłącznie do konkretnych sektorów lub kategorii pracowników.
Wniosek Komisji opiera się na zaleceniu Rady Europy z 2014 r. o ochronie osób zgłaszających przypadki naruszenia, w którym zaleca się, by państwa członkowskie dysponowały ramami prawnymi, instytucjonalnymi oraz sądowymi zapewniającymi ochronę osób, które, w związku ze swoją pracą, zgłaszają lub ujawniają informacje na temat zagrożeń lub szkody dla interesu publicznego. W zaleceniu tym określono również zasady, jakimi należy się kierować przy wprowadzaniu takich ram lub ich zmianie.
Rada zachęciła Komisję do zbadania możliwości przyszłych działań UE w swoich konkluzjach w sprawie przejrzystości podatkowej z dnia 11 października 2016 r. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego i związki zawodowe wielokrotnie apelowały o wprowadzenie ogólnounijnych przepisów chroniących osoby, które zgłaszają przypadki naruszenia, działając w interesie publicznym.
Komisja zobowiązała się do podjęcia działań mających na celu ochronę takich osób, będących źródłem informacji dla dziennikarzy, podczas drugiego dorocznego seminarium w sprawie praw podstawowych, które odbyło się w listopadzie 2016 r. i było poświęcone pluralizmowi mediów i demokracji.
Wzmocnienie ochrony osób sygnalizujących naruszenia wynika również z podjętego przez Komisję zobowiązania, by położyć większy nacisk na egzekwowanie prawa UE, jak wskazano w komunikacie z 2016 r. pt. Prawo Unii: lepsze wyniki dzięki lepszemu stosowaniu.